مؤسّسهی مطالعات اسماعیلی (ҹ糡) در تاریخ ۲۸ و ۲۹ مه ۲۰۲۶، کنفرانسی با عنوان «آیندههای دیجیتال: علوم انسانی دیجیتال در مطالعات اسلامی » را در مرکز آقاخان ، لندناین عنوان که توسّط شاه ایران در سال ۱۸۱۸ به امام اسماعیلی وقت اعطا شد و به هر یک از جانشینان او در امامت به ارث رسید،توسّط واحد مجموعههای ویژهی اسماعیلی (ISCU) برگزار کرد که به صورت آنلاین نیز پخش شد. این کنفرانس دو روزه که توسّط واحد مجموعههای ویژهی اسماعیلی (ISCU) برگزار شد، پژوهشگران، بایگانیکنندگان، مربّیان و متخصّصان فنّاوری را از سراسر جهان گِردِ هم آورد تا بررسی کنند که چگونه روشهای دیجیتال در حال دگرگون کردنِ مطالعهی سنّتهای اسلامیاند و این تغییر چه معنایی برای نهادها، جوامع و نظامهای دانشیِ درگیر دارد.»
در طول دههی گذشته، روشهای علوم انسانی دیجیتال، از دیجیتالیسازی گسترده و تحلیل رایانهای متن گرفته تا تجسّم شبکهای و هوش مصنوعی موَلّد (AI)، به کانون شیوهی تولید، سازماندهی و اشتراکگذاری دانش تبدیل شدهاند. برای مطالعات اسلامی، این تحوّلات امکانهای تازهای برای تعامل با مجموعههای نُسخ خطّی، روایتهای شفاهی، بایگانیهای چندزبانه و شیوههای زیستهی جوامع مسلمان معاصر میگشایند. این تحوّلات همچنین پرسشهای فوریای درباری مرجعیّت، میانجیگری، اخلاق و دسترسی برمیانگیزند. این کنفرانس کوشید تا با پیوند میان پژوهش تجربی، تأمّلات روششناختی و شیوههای نهادی، بهگونهای مستمر به این پرسشها بپردازد.
Preserving and accessing Islamic heritage in the digital age
این کنفرانس صبح روز ۲۸ مه با میزگردی در مورد بایگانی، فرهنگ مادّی و حفاظت، به ریاست دکتر الکس هنلی از مؤسّسهی مطالعات اسماعیلی، افتتاح شد. مقالات با استفاده از کار واحد مجموعههای ویژهی اسماعیلی (ISCU) بررسی کردند که چگونه ابزارهای دیجیتال، دسترسی به مجموعههای میراث را متحوّل میکنند. نورین علی بررسی کرد که چگونه استانداردهای IIIF (چارچوب بینالمللی قابلیّت همکاری تصویر) میتوانند مجموعههای نُسَخ خطی را قابل کشفتر و به طور گسترده به اشتراک بگذارند. مشعل گیلانی نمایشگاه مجازی آرشیوهای عکاسی و آنچه را که در مورد میراث دیجیتال، مرجعیّت مذهبی و تعلّق جمعی آشکار میکند، بررسی کرد. رضوان کریم با استفاده از پروژهی تاریخ شفاهی ISCU نشان داد که چگونه فنّاوری تشخیص خودکار گفتار (ASR) میتواند تعصّب زبانی را ایجاد کند، شهادتهای چندزبانه را تحریف کند و همان صداهایی را که آرشیوها قصد حفظ آنها را دارند، به حاشیه براند.
میزگِرد دوّم، با موضوع هوش مصنوعی، هرمنوتیک و نوآوری آموزشی، این مباحث را به پرسشهای مربوط به دانشپژوهی و تدریس گسترش داد. دکتر داریوش محمّدپور خطر تقلید روششناختی در تحقیقات مبتنی بر هوش مصنوعی را بررسی کرد و مدلی از «تحقیق زایشی» را داد که دقّت معرفتی را حفظ میکند. دکتر نجم عباس بررسی کرد که چگونه ابزارهای داستانسرایی دیجیتال میتوانند مخاطبان جوانتر را با میراث فکری اسماعیلی درگیر کنند، در حالی که فرح ناز از دانشگاه آقاخان بررسی کرد که چگونه یادگیری حرفهای برای مربّیان علوم انسانی میتواند با تغییر از کار با مصنوعات به طرّاحی با الگوریتمها همگام باشد.
Keynote address
سخنرانی اصلی توسّط ، استاد تاریخ و مدیر مؤسّس مرکز علوم انسانی دیجیتال در ) ارائه شد. پروفسور ساوانت رهبری (دانش، فنّاوری اطّلاعات و کتاب عربی) و پروژهی KITAB-Transform «کتاب-ترانسفورم» شورای تحقیقات اروپا را بر عهده دارد. او در سخنرانی دو بخشی خود، کارهای جاری و نوظهور در حوزهی علوم انسانی دیجیتال، روشهای سنّتی علوم انسانی را به مقیاسی گسترش میدهند که هیچ پژوهشگری به تنهایی قادر به دستیابی به آن نیست. او همچنین پژوهشهای مبتنی بر هوش مصنوعی را بررسی کرد و به این موضوع پرداخت که چگونه پژوهشگرانی که به الگوها در میان زبانها و فرهنگها آگاه هستند، در موقعیّت مناسبی برای پرداختن به هر دو دسته پرسشهای آشنا و کاملاً جدید قرار دارند.
در تمام طول سخنرانی، پروفسور ساوانت از مخاطبان خود خواست که روشهای دیجیتال را نه به عنوان گسستی از پژوهشهای علوم انسانی، بلکه به عنوان ادامهی آن ببینند. او اظهار داشت: «اگر در فهرست کتابخان جستجو کردهاید، عبارتی را در گوگل تایپ کردهاید یا چیزی را در یک فرهنگ لغت آنلاین جستجو کردهاید، قبلاً از روشهای دیجیتال استفاده کردهاید. بنابراین سؤال این نیست که آیا ما از روشهای دیجیتال یا حتی هوش مصنوعی استفاده میکنیم، بلکه این است که چگونه - و چقدر خوب روشهایی را که از قبل به آنها متّکی هستیم، درک میکنیم.» این چارچوبی بود که لحن گفتگو را برای ادامه تعیین کرد و هوش مصنوعی را در طیف وسیعی از ابزارهایی قرار داد که علوم انسانی دهههاست بیسروصدا به آنها متّکی بودهاند.
اگر در فهرست کتابخان جستجو کردهاید، عبارتی را در گوگل تایپ کردهاید یا چیزی را در یک فرهنگ لغت آنلاین جستجو کردهاید، قبلاً از روشهای دیجیتال استفاده کردهاید. بنابراین سؤال این نیست که آیا ما از روشهای دیجیتال یا حتّی هوش مصنوعی استفاده میکنیم یا خیر، بلکه سؤال این است که چگونه - و چقدر خوب روشهایی را که از قبل به آنها متّکی هستیم، درک میکنیم.
پلتفرمهای دیجیتال، هویّت و استدلال اخلاقی
میزِگِردِ سوّمِ روزِ نخست، به ریاست دکتر داریوش محمّدپور، به بررسیِ عمومهای پَرانهادی و اقتدارِ الگوریتمی پرداخت و اینکه چگونه پلتفرمهای دیجیتال در حال دگرگون کردنِ زیست دینی و حافظهی جمعیِ اسماعیلیان در بیرون از مجاری رسمیِ نهادی هستند. محمدعلی سهیل محتوای بصریِ تولیدشده با هوش مصنوعی را در صفحات مستقلِ اسماعیلی در اینستاگرام بررسی کرد و استدلال نمود که ابزارهای تولیدیِ هوش مصنوعی در حال ایجاد زیرساختی تازه برای هویّت دیجیتالاند؛ زیرساختی که در آن کنشگرانِ غیرنهادی میتوانند محتوایی با اقتدارِ بصری تولید کنند. مباشر آرتاس نیز به این پرداخت که چگونه سامانههای مدلهای زبانیِ بزرگ (LLM) در میاناسماعیلیانجوان بهعنوان میانجیهای اخلاقی در حال ظهور هستند. پیروان شاخهای از اسلام شیعی که اسماعیل، پسر ارشد امام جعفر صادق (متوفّی ۷۶۵)، را جانشین او میدانند. در حالی که پروفسور کریم اچ. کریم از دانشگاه کارلتون این تحوّلات را در سنّتهای گستردهتر اخلاق اسلامی قرار داد.
روز دوّم با میزگِردی در مورد حافظه، اجتماع و دین دیجیتال به ریاست دکتر دیوید بِنِت از مؤسّسهی مطالعات اسماعیلی آغاز شد. نورَین لاخانی بررسی کرد که چگونه فرهنگ «میم» دیجیتال در پلتفرمهایی مانند اینستاگرام، تیکتاک و رِدیت، به عنوان فضایی عمل میکند که در آن هنجارهای جمعی اسماعیلی از طریق طنز مورد بحث قرار میگیرند. محسن علی بیگ مرزهای اخلاقی در حال شکلگیری پیرامون جَلِبی، یک اپلیکیشن دوستیابی اسماعیلی، را از طریق بحثهای کاربران در رِدیت بررسی کرد. محمد سلیم با استفاده از مردمنگاری مجازی نشان داد که چگونه پلتفرمهای دیجیتال، هویّت فراملّی شبکهی دانشجویان اسماعیلی در بریتانیا را حفظ میکنند.
برنامهی درسی، حکومتداری و آیندههای استعمارزدایی
میزِ گِردِ پایانی، به ریاست دکتر روی ویلسون ، به پرسشهایی در مورد حکومتداری، برنامهی درسی و نقد استعمارزدایی پرداخت. مهرالله حسینی چارچوبهای حکومتداری هوش مصنوعی در آموزش عالی در کشورهای با اکثریّت مسلمان و پیامدهای آن برای افغانستان را بررسی کرد و خواستار رویکردهای سیاستی شد که ارزشهای اسلامی را با اصول صداقت دانشگاهی ادغام میکنند. عبیده علیدینا، «دیدن دو چشم» (Etuaptmumk)، یک چارچوب آموزشی میکماو (یکی از اقوام بومی آمریکای شمالی)، را به عنوان یک لنز تحوّلآفرین برای بازاندیشی مطالعات اسلامی دیجیتال پیشنهاد کرد و پاسخگویی رابطهای و آگاهی مبتنی بر زمین را به عنوان جایگزینهایی برای مدلهای تکنوکراتیک غالب برجسته کرد. النور ناتانی و شمیر علی پراسلا، «پلتفرم برنامهی درسی دیجیتال مؤسّسهی مطالعات اسماعیلی» را ارائه کردند، یک دروازهی آموزشی چندزبانه که دسترسی جهانی به برنامهی درسی تعلیم مؤسّسهی مطالعات اسماعیلی را برای دانشآموزان، معلّمان و اعضای جامعه در سراسر جهان گسترش میدهد.
کنفرانس آیندههای دیجیتال ، تعهّد دیرینهی مؤسّسهی مطالعات اسماعیلی به کاوش مسئولانه در سنّتهای فکری اسماعیلی و گستردهتر اسلامی را تأیید کرد. این کنفرانس با گِرد هم آوردن شرکتکنندگانی از دانشجویان دکترا گرفته تا پژوهشگران ارشد، و از بایگانیکنندگان گرفته تا مربّیان و متخصّصان فنّاوری، بستری برای گفتگوهای مداوم در مورد معنای چرخش دیجیتال برای این حوزه، امکانات، خطرات آن و جوامعی که میراث و دانش آنها در معرض خطر است، ایجاد کرد.
