مؤسّسهی مطالعات اسماعیلی (ҹ糡) در تاریخ ۲۶ و ۲۷ مارس ۲۰۲۶ در مرکز آقاخان، لندن ، میزبان کنفرانسی با عنوان «عناصر: دیدگاههای اسماعیلی در مورد زمین، آب، هوا، آتش و اِتر» بود که به صورت آنلاین نیز پخش شد. این کنفرانس دو روزه، پژوهشگران و متخصّصانی از سراسر جهان را گِردِ هم آورد تا دیدگاههای سنّتهای عقلانی و فرهنگی اسماعیلی در مورد زمین، آب، هوا، آتش و اتر را بررسی کنند. این کنفرانس چگونگی تعامل این سنّتها با تفکر زیستمحیطی، مسئولیّت اخلاقی و چالشهای اقلیمی معاصر را بررسی کرد.
بازتعریف ایمان و محیط زیست
این کنفرانس بر عناصر به عنوان یک چارچوب کیهانشناسی و راهی برای درک رابطهی بین انسان و جهان طبیعی تمرکز داشت.
شرکتکنندگان در پنلها و بحثها، به بررسی بیانهای فلسفی، ادبی و هنری در کنار تجربیّات زیسته از زمینههای تاریخی و معاصر گوناگون پرداختند. این بحثها به شکافی در پژوهش در تلاقی کیهانشناسی دینی و هستی مادّی پرداختند. آنها همچنین به بحثهای جاری در مورد تخریب محیط زیست و تغییرات اقلیمی پرداختند.
در طول دو روز، شرکتکنندگان از رشتههای گوناگون بررسی کردند که چگونه مفاهیم بنیادی در فرهنگهای مختلف بیان شدهاند و چگونه همچنان درک اخلاقی و معنوی از محیط زیست را شکل میدهند. همچنین در بحثها بررسی شد که چگونه این سنّتها میتوانند رویکردهای امروزی به پایداری، مدیریّت و مسئولیّتپذیری زیستمحیطی را شکل دهند.
میزگِردهایی با موضوع محیط زیست، اخلاق و تجربیّات زیسته
این برنامه شامل میزگِردهای موضوعی و سخنرانیهای کلیدی بود که منعکسکنندهی پژوهشهای جاری در مطالعات اسماعیلی و حوزههای مرتبط بود.
پنل افتتاحیّه با موضوع طبیعت، عناصر و چالشهای معاصر، حافظهی محیطی، اقتصاد اخلاقی و شیوههای بومشناختی محلّی را بررسی کرد. مقالات، واکنشهای ادبی سَلَمیّان به خشکسالی و سیل، تغییر روابط با آب در هونزا و مفاهیم زمین و مدیریّت در جماعت اسماعیلی در چترال را بررسی کردند. این مقالات نشان دادند که چگونه دانش زیستمحیطی در روایت، آیین و زندگی روزمرّه ریشه دوانده است.
نحستین سخنرانی اصلی توسّط از ( AKDN) شبکهی توسعهی آقاخان (AKDN) تلاشی معاصر از امامت اسماعیلی برای تحقّق اخلاق و وجدان اجتماعی اسلام از طریق اقدام نهادی است. بیشتر ) به چالشهای جهانی زیستمحیطی و اقلیمی در چارچوبهای گستردهتر توسعهی پایدار و مسئولیّت اخلاقی پرداخت. همانطور که دکتر دالا اشاره کرد:
ما در دورانی زندگی میکنیم که برخی دانشمندان آن را عصر انسانی مینامند، دورانی که در آن فعالیّتهای انسانی مانند صنعتی شدن، کشاورزی در مقیاس بزرگ و استخراج منابع به عامل اصلی تأثیرگذار بر جوّ و اکوسیستمهای زمین تبدیل شدهاند.
پَنِلهای بعدی با تکیه بر متون عبادی و منابع تاریخی بر آب، دعا و حکومتداری متمرکز بودند. مقالات به بررسی ابعاد نمادین و اخلاقی بارندگی در سنّتهای نخستین شیعی، نقش آب در متون نیایشی مانند صحیفهی سجّادیه و مشارکت زیستمحیطی در دوران فاطمیان پرداختند. این مباحث نشان داد که چگونه آب هم به عنوان یک ضرورت مادّی و هم به عنوان یک مقولهی معنوی در اندیشهی اسلامی عمل میکند.
جلسات بیشتر در مورد خاک و آب، گذشته و حال، دانش زیستمحیطی را در سنّتهای ادبی، حقوقی و شفاهی بررسی کرد. مشارکتها شامل مطالعات بومشناسی مقدّس در فقه اسماعیلی، مضامین زیستمحیطی در اشعار شفاهی بوروشَسکی و شیوههای مدیریّت منابع در قلعههای اسماعیلی قرون وسطی بود.
این مقالات در مجموع، رابطهی بین محیط، فرهنگ و عقاید را برجسته کردند. آنها نشان دادند که چگونه جوامع با شرایط در حال تغییر سازگار شدهاند.
سنّتهای عقلانی در فرهنگها و زمینههای مختلف
روز دوّم، این بحثها را با برگزاری میزگِردهایی در مورد اندیشهی اسماعیلی در فرهنگها و سنّتهای عقلانی فاطمیان ادامه داد. مقالات به بررسی مفاهیم عناصر در گنان پرداختند . گنان کلمهای سانسکریت به معنای دانش است. به طور خاص، یک سروده شعری به زبانی هندی، ادبیّات بیشتر ، نقش کیهانشناختی اِتِر در فلسفهی اسلامی و تفاسیر عناصر طبیعی در آثار ناصر خسرو و دیگر اندیشمندان.
این جلسات بر اهمیّت مستمر سنّتهای عقلانی کلاسیک در شکلدهی به درک معاصر از جهان طبیعی تأکید کردند.
پنِل پایانی بر سازگاری، مدیریّت و جماعت متمرکز بود. ارائهها به بررسی رابطهی بین تغییرات محیطی و جمعیّتشناسی اسماعیلیان، ادغام دانش زیستمحیطی در تعلیمات دینی در گِلگِت-بلتستان و روایتهای زیستمحیطی در طول تاریخ اسماعیلیان پرداختند.
سخنرانی پایانی که توسّط از کانادا ایراد شد، به بررسی رابطه بین زیباییشناسی اکولوژیکی (بومشناختی) و اخلاق زیسته پرداخت. او در سخنرانی خود با عنوان «از زیباییشناسی اکولوژیکی تا اخلاق زیسته: مسیرهای اسماعیلی»، به این موضوع پرداخت که چگونه استدلال اخلاقی، بیان فرهنگی و مشارکت اجتماعی، پاسخها به چالشهای زیستمحیطی را شکل میدهند. دکتر ساجو خاطرنشان ساخت:
...تصوّر اجتماعی اخلاقی باید از قانون تنها به عنوان آخرین راه حل برای حمایت از اقناع اخلاقی استفاده کند. و به همین دلیل است که زیبایی شناسی - استفاده از شعر، استفاده از موسیقی و فرهنگ و هنر و غیره - بسیار مهم است.
بیان هنری و مشارکت عمومی
این کنفرانس همچنین شامل مشارکت هنری و عمومی بود.
دو چیدمان در از طریق اشکال بصری و مادّی، تأمّل در عناصر را فرامیخواند. « امان »، چیدمانی مجسّمهسازی اثر ، هنرمند برجستهی تانزانیایی، معنویّت، بومشناسی و مسئولیّت انسان در آفرینش را بررسی کرد. یک نمایشگاه عکاسی به سرپرستی راسل هریس، نقش آب را در محیطهای فاطمی و فضاهای شهری معاصر برجسته کرد و بینش تاریخی را با دغدغههای امروزی پیوند داد.
کنسرتی همراه با این برنامه در مرکز اسماعیلی لندن با عنوان «عناصر: موسیقی، رقص و تأمّل» برگزار شد که در ۲۵ مارس ۲۰۲۶ به صورت زنده از پخش شد. این اجرا سنّتهای موسیقی را از سراسر جهان اسلام گِرِد هم آورد. این کنسرت تفسیری خلّاقانه از موضوعات کنفرانس ارائه داد و مباحث دانشگاهی را تکمیل کرد.
کنفرانس «عناصر» اهمیّت دیدگاههای فکری اسماعیلی را برای مقابله با چالشهای زیستمحیطی معاصر آشکار کرد. این کنفرانس با گِردِ هم آوردن پژوهش، عمل هنری و تجربهِی زیسته، بستری برای گفتگوی مداوم در مورد ابعاد اخلاقی و معنوی جهان طبیعی و روابط و مسئولیّتهای ناشی از آن ایجاد کرد.
